Το ερώτημα της μοναξιάς

SDC11710Κάποιος ρώτησε: «Τι γίνεται με τη μοναξιά; Είναι ένα τέτοιο τεράστιο πρόβλημα… Η Μοναξιά έρχεται σιγά σιγά, λίγο λίγο σε διαπερνά, πρώτα από τα πόδια σου που νιώθεις να τρεκλίζουν, μετά ανεβαίνει και σου σφίγγει το στομάχι, αρχίζει να κυλάει στις φλέβες σου φτάνοντας μέχρι τα χέρια και το λαιμό σου, μέχρι να καταλήξει στα μάτια σου, έτοιμη να ξεχυθεί σε μορφή ζεστού, αλμυρού υγρού που τρέχει μέχρι το στόμα και τη μύτη σου, με ταχύτητα που σε παραλύει…. Σε περικυκλώνει, σε τρομοκρατεί και σε διαλύει… Τη βλέπεις στα τραγούδια, στις ταινίες, κι αργά τη νύχτα στο βαθύ σκοτάδι μες στο άδειο σου δωμάτιο. Έρχεται κάποιες στιγμές, παρότι φευγαλέα και απρόβλεπτη, κι όμως οδυνηρή και ακατανόητη, σαν την ώρα εκείνη που μαθαίνεις ότι πρέπει να αποχωριστείς αυτό που αγαπάς… Μοιάζει με το μόνιμο αίσθημα του ξενιτεμού… χωρίς δεύτερη ευκαιρία για επιστροφή.. Το σπιτάκι σου είναι αυτή η μοναξιά, η αστάθεια και το χάος…. Αβεβαιότητα για τα πάντα…. Τη δουλειά, τον έρωτα, τους φίλους…. Αυτή η κενότητα, αυτό το απρόσωπο διαμέρισμα, στο οποίο δεν περιμένεις κανέναν ν’ ανοίξει την πόρτα και να μπει…. ”
Ορίζοντας την μοναξιά… Είναι αίσθημα –που ίσως το προκαλούμε οι ίδιοι- ; Είναι πάθηση; Αποτελεί σύμπτωμα της κατάθλιψης; Το σίγουρο είναι ότι απασχολεί πολλούς . Σχετική έρευνα που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Journal of Clinical Nursery υποστηρίζει πως ένα στα τρία άτομα νιώθουν μοναξιά. Σε ελληνικά δεδομένα, αν ισχύουν τα παραπάνω ευρήματα, αυτή την στιγμή έχουμε 3,5 εκατομμύρια ανθρώπους που νιώθουν μόνοι. Στην ουσία, όλοι είμαστε μόνοι μας σε καθημερινές αλλά και σημαντικές στιγμές της ζωής μας, αλλά και στο τέλος της κάθε μέρας, καθώς κανείς δεν μπορεί να νιώσει και να καταλάβει ακριβώς αυτό που σκεφτόμαστε και νιώθουμε. Υπάρχουν όμως αντικειμενικά κριτήρια για να ορίσουμε την μοναξιά; Ασφαλώς πρόκειται για μια πανανθρώπινη εμπειρία, που έχει πολλές έννοιες και μορφές. Αδιαμφισβήτητα ο άνθρωπος είναι από την φύση του κοινωνικό ον και κατά συνέπεια θεωρείται υγιές και φυσιολογικό να αποζητά την επαφή και την σύνδεση με τους γύρω του. Το ίδιο σημαντικό θεωρείται για έναν άνθρωπο να μπορεί να απολαμβάνει την παρέα του εαυτού του και να νιώθει καλά και όταν είναι μόνος του, και εδώ πρέπει να υπογραμμίσουμε τον διαχωρισμό μεταξύ μοναξιάς και μοναχικότητας. Υπάρχουν άνθρωποι που νιώθουν μοναξιά ενώ είναι περιτριγυρισμένοι από ένα πλήθος και άλλοι που, ενώ είναι μόνοι τους, νιώθουν πλήρεις.
Ποια είναι λοιπόν η πηγή του αισθήματος της μοναξιάς;
Η δυτική σκέψη επινόησε τη μοναξιά, όπως ακριβώς θεμελίωσε τις οργανωμένες κοινωνίες κάτω από ένα κοινωνικό συμβόλαιο μεταξύ ατόμων, συλλογικοτήτων και θεσμών, έτσι ως διέξοδο… ο σημερινός άνθρωπος βρίσκει το αδιέξοδο. Κλείνεται στο διαμέρισμά του, στο γραφείο του, στον εαυτό του, θεωρώντας τη φυγή λύση. Εφηύρε τον ατομικισμό και άνοιξε το δρόμο στη μοναξιά καθώς η κοινωνικότητα διαμορφώνεται από ταμπέλες και η ιδιωτικότητα από ατομικισμό. Οι λέξεις έχουν αντικατασταθεί από ένα στερεοτυπικό συντακτικό που διαιωνίζει το απλοϊκό «υποκείμενο-ρήμα-αντικείμενο», ενώ τα επίθετα δεν έχουν καταφέρει να δώσουν ιδιότητες– παρά μόνο ταμπέλες.
Για να κατανοήσουμε καλύτερα τη μοναξιά πρέπει να τη διαχωρίσουμε στην ενδοπροσωπική, στη διαπροσωπική στην κοινωνική και την υπαρξιακή μοναξιά.
Η ενδοπροσωπική μοναξιά εκφράζεται με κακή σχέση με τον εαυτό μας και είναι η πιο δύσκολη και επικίνδυνη συνθήκη που μπορεί να βιώσει ο άνθρωπος. Είναι η αποξένωση του ατόμου από τον ίδιο του τον εαυτό, αδιαφορώντας για τα θετικά συναισθήματα που βιώνει στη ζωή του, εστιάζοντας μόνο στα αρνητικά τα οποία τα ανατροφοδοτεί συνεχώς, επιτείνοντας τον κατακερματισμό της προσωπικότητάς του, ακολουθώντας μια αυτοκαταστροφική πορεία, που ενώ είναι συνειδητός παρατηρητής της μένει άπραγος στο να την αντιμετωπίσει δημιουργικά.
Η διαπροσωπική μοναξιά καθορίζεται από την έλλειψη συντρόφου ή και κάποιες φορές από την έλλειψη πολύ στενών φίλων. Πολλές φορές μπορεί να ανιχνευθεί και σε περιπτώσεις που το άτομο είναι σε στενή σχέση και σε στενή φιλική παρέα και τότε εκφράζεται ως “έλλειψη επικοινωνίας” ή ως “σχέση χωρίς περιεχόμενο” .
Η κοινωνική μοναξιά προσδιορίζεται από την έλλειψη κοινωνικοποίησης και συντροφιάς στο κοινωνικό πλαίσιο. Μπορεί να προέρχεται από προβλήματα της προσωπικότητας του ατόμου, ή έλλειψη κοινωνικών δεξιοτήτων και ικανοτήτων προσέγγισης ή κάποια ψυχική διαταραχή. Επίσης μπορεί να είναι αποτέλεσμα ενός σταδίου απώλειας όπως είναι το πένθος, η ανεργία, το διαζύγιο, η μετανάστευση, η συνταξιοδότηση. Συχνά το άτομο τη βιώνει ακόμα και όταν συμμετέχει σε ένα πολυπληθές περιβάλλον αλλά η παρουσία του είναι “επιφανειακή” στις κοινωνικές διαδικασίες.
Η Υπαρξιακή μοναξιά είναι η μοναξιά από την οποία δεν μπορούμε να δραπετεύσουμε. Είναι ανεξάρτητη απ΄ότι συμβαίνει στη καθημερινή ζωή μας. Ο Ύρβιν Γιάλομ μας οδηγεί βήμα βήμα να την κατανοήσουμε και χαρακτηριστικά σχολιάζει: «…η σκέψη, το συναίσθημα και η συμπεριφορά του ατόμου γεννιούνται από δυνάμεις που βρίσκονται μέσα του σε σύγκρουση, επιπλέον-και αυτό είναι ένα κρίσιμο σημείο-αυτές οι αλληλοσυγκρουόμενες δυνάμεις βρίσκονται σε ποικίλα επίπεδα συνειδητότητας, μερικές μάλιστα είναι εντελώς ασυνείδητες….» Αναπόφευκτα λοιπόν μπαίνουμε σε αναμέτρησή με τα «δεδομένα» της ύπαρξης, και ποια είναι αυτά τα «δεδομένα» της ύπαρξης; Συνεχίζει ο Γιάλομ : «…αν επιτρέψουμε στον εαυτό μας να παραμερίσει ή να βάλει σε παρένθεση τις καθημερινές έγνοιες της ζωής του και ν’ αναλογιστεί βαθύτερα τη θέση του μέσα στο σύμπαν, τότε αγγίζουμε αναπόφευκτα τις βαθιές δομές της ύπαρξης που είναι ο θάνατος, η μοναξιά, η ανάγκη νοήματος και η ελευθερία». Η Υπαρξιακή μοναξιά λοιπόν, είναι η πραγματικότητα ότι κανείς άλλος δε θα ζήσει τη ζωή μας για εμάς ή αντί για εμάς για τον ίδιο λόγο που δε θα φύγει από τη ζωή κανείς μαζί με μας. Είναι η συνειδητοποίηση ότι η ατομική ολοκλήρωση, αναπόφευκτα μας αποκόπτει από τους άλλους. Είναι η συνειδητοποίηση της τεράστιας ευθύνης της επιλογής της πορείας μας, χωρίς τη βεβαιότητα της σωστής επιλογής στις αποφάσεις μας, γνωρίζοντας ότι η κάθε επιλογή αποκλείει άλλες δυνατότητες. Είναι ταυτόχρονα η συνειδητοποίηση ότι το νήμα του χρόνου μικραίνει χωρίς να μας επιτρέπει πάντα για αναθεωρήσεις και διορθώσεις, καθώς πορευόμαστε βιώνοντας τη θνησιμότητά μας.
Πολεμώντας την μοναξιά
Αυτό που μας παγιδεύει είναι η ψευδαίσθηση του διαχωρισμού. Ο Ρούμι στη φιλοσοφία του περιγράφει ότι τα πρώτα βήματα για να βγεις από τη μοναξιά, διατυπώνονται στην έκφραση: «Να μην αισθάνεστε μοναξιά … Ολόκληρο το σύμπαν είναι μέσα σε σας.» Η αλήθεια είναι ότι ο διαχωρισμός βιώνεται πολύ έντονα, όταν δεν νιώθουμε “ενότητα” με τον εαυτό μας, όταν βιώνουμε την έλλειψη αυτοεκτίμησης, όταν δεν επεξεργαζόμαστε τις αρνητικές μας σκέψεις που καταστρατηγούν την ομορφιά που υπάρχει στο παρόν μας, όταν δεν αντιμετωπίζουμε τις τραυματικές εμπειρίες του παρελθόντος για να μην μας απασχολούν στο παρόν, όταν δεν αγαπάμε ολοκληρωτικά τον εαυτό μας. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα ότι ακόμα κι αν βρούμε κάποιον άλλο, πάλι μοναξιά θα νιώθουμε, γιατί η δυσαρέσκεια θα είναι βαθιά ριζωμένη μέσα μας και θα κατατρώει την ολοκλήρωση αυτής της σχέσης. Η ενδοσκόπηση άλλοτε από μας τους ίδιους κι άλλοτε παίρνοντας μια πιο εξειδικευμένη βοήθεια από ειδικούς, είναι η μόνη δυνατή αντιμετώπιση που οδηγεί στην ολοκληρωτική σύνδεση με τον εαυτό μας, μας οδηγεί να βρούμε τα μονοπάτια σύνδεσής μας με τους άλλους και να νιώθουμε ευτυχισμένοι πολίτες ενός ενιαίου σύμπαντος.
Σε μία μελέτη που τιτλοφορείται Study of Adult Development, παρατηρώντας την καθημερινότητα 724 ανθρώπων, επί 75 χρόνια, οι επιστήμονες του πανεπιστημίου του Χάρβαρτ μελέτησαν τη συνταγή της ευτυχίας. Το συμπέρασμά τους ολοκληρώθηκε στα τέλη του 2015 και είναι ότι: ούτε τα πλούτη, ούτε η δόξα αρκούν για να κάνουν κάποιον ευτυχισμένο. Αντίθετα, η ποιότητα των σχέσεων εγγυάται ευτυχία, υγεία και …μνήμη!
Ο ζωγραφικός πίνακας σε αυτή την ανάρτηση είναι του Γουναρόπουλου, όπου μιλούσε χαρακτηριστικά για τον εικαστική τεχνική του και : «….τις τρεις διαστάσεις του φωτός που στα μάτια του θεατή συναιρούνται σε μία καταλυτική αίσθηση διαφάνειας, οδηγώντας τον σε συνειρμούς πέρα από τον χρόνο!». Αισθάνομαι ότι είναι και η πιο πετυχημένη οπτική απεικόνιση που μπορεί να υπάρξει για τη διαδικασία της ενδοσκόπησης, μέσα από το διαισθητικό βλέμμα του καλλιτέχνη που κατάφερε να ξεπεράσει το “τυπικά ορατό”!
Αναστασία Βαρσαμοπούλου, Ψυχολόγος Msc